W mitologii i tradycji rdzennych mieszkańców Andów, zwłaszcza w Ekwadorze i Peru, Ayahuma (czasami nazywane również Aya Uma) to nie tylko roślina, ale przede wszystkim potężny duch natury, często przedstawiany jako antropomorficzna postać z dwiema twarzami. Samo słowo "aya" w języku keczua oznacza "duch" lub "dusza", a "huma" lub "uma" odnosi się do "głowy". Tak więc Ayahuma dosłownie oznacza "duchowa głowa" lub "głowa ducha".
Choć Ayahuma jest przede wszystkim duchem, jego manifestacja jest silnie związana z naturą, w tym z określonymi roślinami i drzewami. Nie jest to jedna konkretna roślina, ale raczej uosobienie ducha lasu i gór, który może przybierać różne formy roślinne. Często kojarzony jest z silnymi, starymi drzewami o rozłożystych konarach, które symbolizują mądrość, siłę i połączenie ze światem duchów.
W tradycyjnych ceremoniach i festiwalach, takich jak Inti Raymi (Święto Słońca), postać Ayahumy odgrywa kluczową rolę. Mężczyźni przebierają się w charakterystyczne maski z dwiema twarzami – jedną skierowaną do przodu, symbolizującą teraźniejszość i świat materialny, a drugą skierowaną do tyłu, reprezentującą przeszłość i świat duchowy. Te maski często zdobione są elementami roślinnymi, takimi jak liście, pnącza i kwiaty, co dodatkowo podkreśla związek Ayahumy z naturą.
Ayahuma jest uważany za strażnika lasów, gór i zwierząt. Wierzy się, że posiada ogromną mądrość i wiedzę o tajemnicach natury. Jego dwie twarze symbolizują zdolność widzenia zarówno przeszłości, jak i przyszłości, a także równowagę między światem materialnym i duchowym. Jest on zarówno potężną, jak i opiekuńczą postacią, która może przynosić błogosławieństwa, ale także karać za brak szacunku dla natury.
Współcześnie tradycje związane z Ayahumą są nadal żywe w wielu społecznościach andyjskich. Jego obecność w ceremoniach i opowieściach przypomina o głębokim związku między ludźmi a naturą oraz o znaczeniu duchowego zrozumienia świata, w którym żyjemy. Ayahuma uczy o szacunku dla przyrody, o mądrości płynącej z przeszłości i o odpowiedzialności za przyszłość.
